Cuộc đua AI đang tái định hình trật tự thế giới mới

Cuộc cạnh tranh trí tuệ nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc đang vượt ra ngoài phạm vi công nghệ, trở thành một cuộc đấu địa chính trị mang tính chiến lược, có khả năng định hình lại trật tự thế giới trong nhiều thập kỷ tới.

Trong cuốn Silicon Empires: The Fight for the Future of AI, nhà nghiên cứu Nick Srnicek cho rằng AI đang dần trở thành hạ tầng chiến lược, tương tự dầu mỏ hay năng lượng trong thế kỷ XX. Quốc gia nào kiểm soát được AI sẽ nắm lợi thế lớn về kinh tế, quân sự và quyền lực chính trị.

Nguy cơ phân tách công nghệ toàn cầu

Ở kịch bản cực đoan, cuộc cạnh tranh này có thể dẫn tới một thế giới kỹ thuật số bị chia cắt, nơi các khối công nghệ hoạt động gần như tách biệt. Mỹ và Trung Quốc đã bắt đầu đi theo hướng này ngay trong nước.

Tại Trung Quốc, các chương trình thay thế công nghệ nước ngoài được triển khai nhằm loại bỏ sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Mỹ, đặc biệt trong lĩnh vực phần mềm và bán dẫn. Ở chiều ngược lại, Mỹ đã hạn chế hạ tầng viễn thông của Huawei và tìm cách kiểm soát việc sử dụng các mô hình AI do Trung Quốc phát triển trong các tổ chức nội địa.

Áp lực “chọn phe” lan ra toàn cầu

Sự tách rời công nghệ không chỉ dừng ở cấp quốc gia mà còn lan ra phạm vi quốc tế, buộc nhiều doanh nghiệp và chính phủ phải cân nhắc lựa chọn.

Một ví dụ tiêu biểu là G42, tập đoàn AI lớn tại UAE. Năm 2024, Microsoft đầu tư 1,5 tỷ USD vào G42 nhờ các cam kết về chủ quyền dữ liệu. Tuy nhiên, do G42 từng có quan hệ với các công ty AI Trung Quốc, Washington đã bày tỏ lo ngại về nguy cơ rò rỉ công nghệ. Sau các cuộc trao đổi kín, G42 buộc phải cắt đứt các liên kết này để được phép tiếp cận chip AI tiên tiến của Nvidia, kèm theo các điều kiện an ninh nghiêm ngặt.

“Chủ quyền kỹ thuật số” trỗi dậy

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng một sự phân tách hoàn toàn khó xảy ra. Thay vào đó, thế giới đang chứng kiến xu hướng “chủ quyền kỹ thuật số”, đặc biệt rõ nét tại châu Âu.

Liên minh châu Âu (European Union) đã đầu tư hàng trăm tỷ euro vào hạ tầng AI nhằm giảm phụ thuộc vào các nền tảng Mỹ. Nhiều quốc gia như Pháp công bố các gói đầu tư lớn cho trung tâm dữ liệu AI, trong khi giới lãnh đạo tài chính châu Âu kêu gọi xây dựng năng lực công nghệ độc lập.

Giới điều hành AI toàn cầu cũng thừa nhận áp lực này. Đại diện OpenAI từng nhận định rằng các quốc gia xem AI như một phần của chiến lược “xây dựng quốc gia” và sớm muộn sẽ phải đưa ra lựa chọn chiến lược.

Thế giới đa liên kết thay vì đối đầu cứng nhắc

Song song với cạnh tranh, một mô hình khác cũng đang hình thành: các mạng lưới hợp tác chồng chéo. Nhiều quốc gia không muốn bị cuốn vào thế đối đầu kiểu Chiến tranh Lạnh, mà theo đuổi chiến lược “đa liên kết”.

Đông Nam Á nổi lên như một điểm nóng mới, khi Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam đồng thời thu hút dòng vốn AI từ cả Mỹ lẫn Trung Quốc. Các ưu đãi về thuế, trợ cấp và chính sách thương mại dữ liệu đang được sử dụng để gia tăng sức hút trong cuộc đua này.

Trật tự toàn cầu trong kỷ nguyên AI

Tựu trung, cuộc đua AI không đơn thuần là cạnh tranh công nghệ, mà là quá trình tái cấu trúc trật tự toàn cầu. Mỹ và Trung Quốc đang dẫn dắt cuộc chơi, trong khi phần còn lại của thế giới tìm cách cân bằng giữa hợp tác, cạnh tranh và bảo vệ chủ quyền số của mình trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.